زانستی تەجوید


تەجوید1  (صفات ألحروف (ڕەوشتی پیتەکان

سیفەتی پیتەکان
پیتەکانی زمانی عەرەبی چەند تایبەتمەندی و نیشانەیان هەیە کە بەهۆیەوە پیتەکانی پێ دەناسرێتەوەو بۆ نموونە نەرمی یا توندی پیتەکە یان دەنگ نزمی و دەنگ بەرزی پیتەکان، ئەو سیفەتانەو سیفەتی دیکەیە کە زانایان باسیان کردووەو ژمارەیان حەڤدە (١٧) سیفەتە کە پیتەکان لەیەکدی جودا دەکاتەوە. سوودی زانینی ئەو سیفەتانەش ئەوەیە دەتوانین ئەو پیتانەی کە لە مەخرەجدا هاوبەشن جودایان بکەینەوە لە یەکدی، بۆ نموونە پیتی (ط) و (ت) کە لەیەك مەخرەجدا هاوبەشن بەڵام بەهۆی بوونی سیفەتی (ألإطباق) و (ألإستعلاء) لە پیتی (ط)دا و نەبوونی لە پیتی (ت)دا بەچاکی لەیەکدی جودا دەکرێنەوە. هەروەها سوودی دیکەی ئەوەیە کە بەچاکی دەتوانین پیتەکان دەربڕین.
ئەو سیفەتانەش دەبن بە دوو بەشەوە:

(أ) ــ ئەو سیفەتانەی کە دژ بە یەکن (صفات لها أضداد): ئەو سیفەتانە پێنج کۆمەڵەن و لەهەر کۆمەڵەیەکدا دوو سیفەتی دژ بەیەک هەیە ئەگەر یەکێك لەو دوو سیفەتە لە پیتێک بەدیکرا ئیدی سیفەتی دووەمیان تێیدا بەدیناکرێت. بەڵام پێویستە هەموو پیتێك یەک لە سیفەتەکانی تێدا بەدی بکرێت:
[١] ألهمس    دژەکەی   ألجهر
[٢] ألشدَّة     دژەکەی  ألرخاوة ((وبينهما التوسط))
[٣] ألإستعلاء  دژەکەی  ألإستفال
[٤] ألإطباق   دژەکەی   ألإنفتاح
[٥] ألإذلاق  دژەکەی   ألإصمات



[١] ألهمس    دژەکەی   ألجهر
ألهمس
لەزمانەوانیدا: دەنگی نزم و ئەسپایی
لەزاراوەشدا: ڕێکردنی هەناسە لەکاتی دەربڕینی پیتەکان، لەبەر لاوازییان ناتوانن پشت بە مەخرەجەکانیان ببەستن. ئەم پیتانەش ژمارەیان دە پیتە (١٠) کە لەم ڕستەیەدا کۆدەبنەوە ((فحثه شخص سكت)).
الجهر
لەزمانەوانیدا: ئاشکرا
لەزاراوەشدا: ڕێنەکردن و گیرانی هەناسە لەکاتی دەربڕینی پیتەکان، لەبەر بەهێزی پیتەکە و هێزی پشت بەستن بە مەخرەجەکەیەوە. ئەم پیتانەش هەموو پیتەکانی زمانی عەرەبیە جگە لەو (١٠) دە پیتەی سەرەوە نەبێت.

[٢] ألشدَّة     دژەکەی  ألرخاوة ((وبينهما التوسط))
ألشدّة
لەزمانەوانیدا: بەهێزی
لەزاراوەشدا: گیران یا ڕێنەکردنی دەنگ بەهۆی داخرانی دەریچەکەیەوە لەکاتی دەربڕینی پیتەکەدا (بەهۆی بەتەواوی پشت بەستن بە دەریچەکەیەوە) . ژمارەی پیتەکان (٨) هەشت پیتن و لەم ڕستەیەدا کۆدەبنەوە ((أجد قط بكت)) . تێبینی: سەرنجی هەردوو پیتی تاء (ت) و کاف (ك) بدە: ئەو دوو پیتە دەرچوونیان نەرمتر و ناسکترە لە پیتەکانی دیکە .
الرّخاوة
لەزمانەوانیدا: نەرمی یان شلی
لەزاراوەدا: دەربڕینی دەنگی پیتەکان بە ئاسانی، پیتەکانیشی (١٦) شازدە پیتن، واتە جگە لە پیتەکانی(ألشدّة) و(ألتّوسط).
  لەنێوان (ألشدّة) و (ألرّخاوة) دا سیفەتێکی دیکە هەیە پێی دەڵێن مام ناوەند (ألتّوسط) واتە: نە توند و نە شل. ئەویش بریتیە لە ڕۆیشتنی بەشێک لە دەنگ لەشوێنی دەرچوونی پیتەکە بەهۆی تەواو دانەخران و قەپات نەبوونی شوێنی دەرچوونەکە. ژمارەی پیتەکان (٥) پێنج پیتن و لەم ڕستەیەدا کۆدەبنەوە (لِنْ عُمَر).
تێبینی: زانایانی تەجوید (ألتّوسط) بە سیفەتێکی سەربەخۆ دانانێن بەڵکو بەبەشێك لە (ألشدّة) و (ألرّخاوة)ی دادەنێن.

[٣] ألإستعلاء  دژەکەی  ألإستفال
ألإستعلاء
لەزمانەوانیدا: بەرزبوونەوە
لەزاراوەشدا: بەرزبوونەوەی بەشێکی زۆری یان زۆرینەی زمان بەرەو ماڵاشوو واتە ئاسمانەی دەم و دەم پڕبوون لەدەنگ کاتی دەربڕینی پیتەکە، پیتەکانیشی (٧) حەوتن کە لەم وتەیەدا کۆکراونەتەوە: ((خُصَّ ضَغْطٍ قِظ)). بەرزترین پلەی: لەم پیتانەدایە ((ص، ض، ط، ظ))، کە زۆرینەی زمان بەرز دەبێتەوە لەکاتی دەربڕینیان. پلەی کەمتری: لە ((ق)) و ((خ)) دایە، کە کۆتایی زمان بەرزدەبێتەوە بۆ مەڵاشوو. کەمترینیشیان: لە ((غ)) دایە.
ألإستفال
لەزمانەوانیدا: نەوی بوونەوە، نزمی
لەزاراوەشدا: دابەزینی بەشێکی زۆر لە زمان لەکاتی دەربڕینی دەنگی پیتەکان لە مەڵاشووی سەرەوە بۆناو قوڵایی دەم، ژمارەی پیتەکانیشی
(٢٢) بیست و دوو پیتن: ((ء، ب، ت، ث، ج، ح، د، ذ، ر، ز، س، ش، ع، ف، ك، ل، م، ن، هـ، و، ي، ا)).

[٤] ألإطباق   دژەکەی   ألإنفتاح
ألإطباق
لەزمانەوانیدا: لکاندنی شتێك بە شتێکەوە
لەزاراوەشدا: لکاندنی زۆرینەی زمان بە مەڵاشووەوە لەکاتی دەربڕینی پیتەکان و گیربوونی دەنگەکە لەنیوان زمان و ئاسمانەی دەم کە دەبێتە هۆی دەرچوونی پیتەکان بەقەڵەوی. پیتەکانی چوار پیتن: ((ص، ض، ط، ظ)) .
ألإنفتاح
لەزمانەوانیدا: کرانەوە، دوورکەوتنەوە
لەزاراوەشدا: کرانەوەی نێوان زمان و ئاسمانەی سەرووی دەم و دەرچوونی هەوا لەنێوانیاندا لەکاتی دەربڕینی پیتەکان، پیتەکانی کەدەکاتە هەموو پیتەکان بێجگە لەچوار پیتەکەی ألإطباق: پیتەکانیش ئەمانەن ((ء، ب، ت، ث، ج، ح، خ، ذ، ر، ز، س، ش، ع، غ، ف، ق، ك، ل، م، ن، هـ ، و، ي)). کە لەم وتەیەدا کۆکراونەتەوە: (من أخذ وجد سعة فزكا حق له شرب غيث).

[٥] ألإذلاق  دژەکەی   ألإصمات
ألإذلاق
لەزمانەوانیدا: سووك و ئاسان
لەزاراوەشدا: دەربڕینی پیتەکان و درچوونی دەنکیان زۆر بەئاسانی و بە سووکی، لەبەر دەرچوونیان لەپێشەوەی زمان وەك (ل، ن، ر) وە دەرچوونیان لە لێوەکان وەك (ف، م، ب). کەواتە پیتەکانی (٦) شەش پیتن ولەم ڕستەیەدا کۆدەبنەوە ((فَرَّ من لُبِّ)) .
ألإصمات
لەزمانەوانیدا: قەدەغە بوون، ڕێگرتن
لەزاراوەشدا:قورسی پیتەکانی لەکاتی دەربڕینیدا (واتە قەدەغەبوون)، پیتەکانیشی (بیست و سێ) پیتەکەی دیکەن جگە لەپیتەکانی (ألإذلاق)، ئەم پیتانەش بە (ألمصمتة) ناونراوە چونکە قەدەغەیە بەتەنها لە ووشەیەکدابن کە لەچوار یا پێنج پیت پێکهاتبێت بەڵکو دەبێت پیتێک یان چەند پیتێکی (ألإذلاق)ی لەگەڵدابێت وەك: (جعفر، سفرجل) بەڵام ئەو پیتانە ئەگەر بەتەنها کۆبوونەوە ئەوا ووشەکەی کە دروستی دەکەن ئەعجەمییە (هێنراونەتە ناو زمانی عەرەبیەوە)، وەك ووشەی (عسجد) واتە زێڕ. ئەو بیست و سێ پیتەش لەم وتەیەدا کۆکراونەتەوە:
((جزغش ساخط صيد ثقة إذ وعظه يحضك))
واتە: لەفێڵبازو حەق نەویست خۆت بەدوور بگرەو بەشوێنی مرۆڤی خاوەن متمانەدا بگەڕێ، جونکە ئامۆژگاریەکانی هانت دەدەن بۆ چاکە کردن.

(ب) ــ ئەو سیفەتانەی کە دژیان نی یە (صفات ليس لها أضداد)
ئەو سیفەتانەی کە دژ (ضد) یان نی یە ئەمانەن:
[١] ألصفير    [٢] ألقلقلة
[٣] أللين       [٤] ألإنحراف
[٥] ألتكرير     [٦] ألتفشِّي
[٧] ألإستطالة

بۆ سەرەوە


بەشـی یەکـەم
بەشی دووەم
بەشی سێیەم
بەشی چوارەم
بەشی پێنجەم



قورئانی پیرۆز


























گەڕانەوە بۆ سایتی زانستی تەجوید